สิ่งสำคัญที่สุดของมุสาวาทคือต้องดูความคิดเริ่มต้นของผู้พูด ขณะที่พูดเท็จ ความคิดโน้มไปทางพิษสามอย่าง คือโลภะ โทสะ หรือโมหะ ด้านใดมากกว่า บางคนมีเพียงอย่างเดียวจากพิษสาม เช่นมีแต่โลภะ ไม่มีส่วนอื่น บางคนมีแต่โทสะ บางคนมีแต่โมหะ บางคนมีสองอย่างหรือครบทั้งสาม
โดยรวมมุสาวาทแบ่งเป็นสองประเภท คือ ‘มุสาวาทแท้’ กับ ‘มุสาวาทเทียม’ มุสาวาทแท้ชักนำผลกรรมในนรกต่างระดับกัน แน่นอนว่าต้องดูความเสียหายที่คำเท็จนั้นก่อแก่ผู้อื่นว่ามากเพียงใด จึงกำหนดความหนักเบาของผลนรก ส่วนมุสาวาทเทียมไม่ต้องรับผลนรก มุสาวาทเทียมบางอย่างยังมีบุญกุศลด้วย144
มุสาวาทเทียมคืออะไร? คือคำเท็จที่พูดเพื่อช่วยโปรดสรรพสัตว์ ไม่มีใจเห็นแก่ตนหรือประโยชน์ส่วนตัวแม้แต่น้อย ทั้งหมดเพื่อช่วยสรรพสัตว์ จึงเรียกว่ามุสาวาทเทียม ยังมีประเภทคล้ายกันที่ใกล้เคียงมุสาวาทเทียม ซึ่งมนุษย์มากมายใช้บ่อย ตัวอย่างเช่น เมื่อมีคนถามอาอวี้ว่ากินข้าวแล้วหรือยัง เจ้าเพียงไม่อยากให้อีกฝ่ายเหนื่อยทำอาหาร และกลัวติดหนี้น้ำใจ จึงพูดเท็จว่ากินแล้ว นี่เรียกว่า ‘คำเท็จเพื่อความสะดวก’ ในคำเท็จเพื่อความสะดวกนี้มีความคิดเพื่อประโยชน์ตนอยู่ คำเท็จใดเพียงมีความคิดเพื่อประโยชน์ตน ก็ไม่เรียกว่ามุสาวาทเทียม ผู้เคยพูดคำเท็จเพื่อความสะดวกสามารถตั้งใจสำนึกขมาจากใจจริงให้บริสุทธิ์ก่อนสิ้นอายุขัยได้ ต้องสำนึกขมาแน่นอน เพราะคำเท็จเพื่อความสะดวกเป็นเบื้องต้นของมุสาวาทแท้ หากพูดบ่อยจะทำให้จิตวิญญาณแต่กำเนิดมัวหมอง ค่อย ๆ กลายเป็นนิสัยพูดมุสาวาทแท้
การสำนึกผิดในคำเท็จเพื่อความสะดวกที่ตนเคยพูด อาจกราบทูลต่อหน้าพระพุทธรูปว่า ตนเคยพูดคำเท็จเพื่อความสะดวกเรื่องใด เมื่อใด ที่ไหน บัดนี้ตั้งใจจริงสำนึกผิดในคำเท็จนั้น หากลืมเรื่องไป อาจตั้งใจจริงกลับจากความผิดเดิมอย่างเด็ดขาด ไม่ทำอีกตลอดไป โปรดจำไว้ แม้กฎปรโลกลงทัณฑ์คนคดและคนชั่วอย่างไร้ปรานี แต่ฟ้าสงสารสรรพสัตว์ที่กลับใจจริงเสมอ ย่อมเหลือขั้นบันไดให้ผู้แก้ไขตนจากใจจริงค่อย ๆ ก้าวสู่ความสว่าง ฟื้นความสว่างแต่กำเนิดครั้งแรกที่ลงมาโลกมนุษย์ แล้วอธิษฐานอาศัยพุทธานุภาพเกื้อหนุนให้กรรมกีดขวางหมดไป ตั้งแต่นี้ตั้งใจระลึกถึงพระพุทธเจ้าและปรารถนาเกิดในพุทธเกษตรบริสุทธิ์ หากบ้านไม่มีพระพุทธรูป อาจหันสู่ท้องฟ้ากล่าวกราบทูล ขอเพียงสำนึกขมาจริง พระพุทธเจ้าและพระโพธิสัตว์ทรงอยู่ทุกแห่ง ข้างตัวทุกคนก็มีอู๋ฉางขาวและดำสองตนบันทึกดีชั่วของแต่ละวันอยู่แล้ว
เหตุเริ่มต้นไม่จริง ผลย่อมคดเคี้ยว คำเท็จเพื่อความสะดวกก็ชักนำผลกรรมของมุสาวาท ดังนั้นต้องสำนึกขมาให้บริสุทธิ์ ชำระเหตุที่ไม่จริงให้หมดจดด้วยกำลังใจสำนึกขมาอย่างจริงใจและพุทธานุภาพจากการระลึกถึงพระพุทธเจ้า มิฉะนั้นต้องได้รับผลคดเคี้ยว ใช้ใจอย่างไรพูดคำเท็จเพื่อความสะดวก ก็ชักนำผลที่สอดคล้องกับใจขณะพูดนั้น มีนรกสำหรับมุสาวาทมากมาย ข้าจะพาเจ้าไปชมนรกมุสาวาทที่ค่อนข้างใหม่แห่งหนึ่ง อาอวี้ ตามข้ามาเถิด!”145
รบกวนท่านตุลาการแล้วค่ะ! ฉันออกเดินทางตามตุลาการแห่งปรโลก เรามาถึงเขตนรกแห่งหนึ่งอย่างรวดเร็ว
ตุลาการแห่งปรโลกแนะนำว่า “นี่คือทิศเหนือของปรโลก เขตนี้ทั้งหมดเป็นนรกประเภทมุสาวาท”
ว้าว! เป็นเขตพื้นที่ใหญ่ยักษ์อีกแล้ว! ด้วยความสามารถของฉันมองไม่เห็นที่สุด นี่ยังเป็นส่วนที่สร้างเพิ่มด้วย เหลือเชื่อจริง ๆ!
ตุลาการแห่งปรโลกกล่าวว่า “วันนี้อาอวี้ชมหนึ่งในนรกมุสาวาทก่อนเถิด ภายหลังจะจัดเวลาเหมาะสมให้มาชมแห่งอื่น”
ขอบพระคุณท่านตุลาการ! อุณหภูมิที่นี่ต่ำเหลือเกิน หนาวมาก! ยังปรับตัวไม่ค่อยได้ ฤดูหนาวทางเหนือใต้ของโลกมนุษย์อุณหภูมิต่างกันมากฉันก็ยังปรับได้ แต่ที่นรกนี้ต่ำจริง ๆ หนาวเหลือเกิน! ต้องรีบระลึกถึงพระพุทธเจ้า ปรับกำลังจิตให้เข้ากับสภาพนรกอันเย็นจัดนี้!